Anatomie van een proces

In de film trekt A. Losjak een parallel tussen het proces tegen de Sovjet-dissidenten Pjotr Jakir en Viktor Krasin, nu ruim veertig jaar geleden, en de gebeurtenissen in Rusland van de afgelopen jaren.

Hij probeert na te gaan of de geschiedenis zich misschien aan het herhalen is. Voor deze film sprak Losjak met mensen die zich de maatschappelijke stemming die in 1973 in de Sovjet-Unie heerste nog goed herinneren.

Russisch gesproken
Nederlands ondertiteld

Voorwoord: Kelly van de Burgt (Masterstudent Russian and Eurasian studies, universiteit Leiden, alumnus universiteit Utrecht, studie geschiedenis)

Het proces tegen Jakir en Krasin is er slechts één van velen, maar misschien ook wel een van de meest tragische.

Begin jaren ’70 besloten de leiders van de Sovjet-Unie en de KGB zich te ontdoen van de dissidentenbeweging, die voor voortdurende onrust zorgde en daarmee een bedreiging vormde voor hun comfortabele posities. Om de dissidenten angst aan te jagen en te demoraliseren, begonnen ze een showproces. Zaak nr. 24 werd geopend wegens het “vervaardigen en verspreiden van lasterlijk materiaal”, en was met name gericht tegen het illegale mensenrechtenbulletin “Kroniek van actuele gebeurtenissen”.

De aanklacht was zo rekbaar, dat in feite iedereen die men van het in bezit hebben van illegale uitgaven met kritiek op de Sovjet-macht wilde beschuldigen, hiervoor opgepakt kon worden. Uit kringen van dissidenten werden min of meer willekeurig de twee prominente activisten Pjotr Jakir en Viktor Krasin uitgekozen en ervan beschuldigd dat hun activiteiten vanuit het buitenland gefinancierd werden, iets wat gelijkstond aan landverraad. Maar het werd nog veel erger: Tegen alle verwachtingen in sloegen de twee gearresteerde dissidenten door, bang om terechtgesteld te worden, en vertelden hun ondervragers alles wat ze wisten. Ze legden getuigenissen af tegen talloze geestverwanten en gaven daarna ook nog eens een persconferentie voor westerse journalisten, waarbij ze schuld bekenden en berouw toonden in exact dezelfde woorden als tijdens de Stalinistische showprocessen van de dertiger jaren.

Zoals altijd bij verraad, was dit een zeer trieste zaak. Iedereen keerde zich van de twee af. Pjotr Jakir dronk zich dood. Hij was een man met een onwaarschijnlijk dramatische levensgeschiedenis, waar zonder meer een roman aan gewijd zou kunnen worden. Als zoon van een in ongenade gevallen legercommandant kwam hij al op zijn veertiende in een van Stalins kampen terecht. Pas op zijn dertigste zou hij daar uit komen.

Krasin, ook een voormalig politiek gevangene, leeft nog steeds. In de film vertelt hij openhartig hoe de geheime dienst Jakir en hem, twee doorgewinterde “kampwolven” wist te breken.

Ljoedmila Aleksejeva had gelijk toen ze zei: ‘Ik neem het Jakir en Krasin niet kwalijk dat ze uiteindelijk doorgeslagen zijn. Ik neem het diegenen kwalijk, die hen hun leven lang hebben proberen te breken.’

De dissidentenbeweging verkeerde vanaf het begin van deze zaak, die meer dan een jaar duurde, in een diepe crisis. Na verloop van tijd herstelde zij zich weliswaar, en stonden er nieuwe onverschrokken Don Quichotte’s op, maar die werden door de KGB met verdubbelde inspanning vervolgd en vastgezet. Zo kwam het, dat tegen het begin van de jaren ’80 KGB-baas Andropov zijn droom in vervulling zag gaan en het land meer dan grondig van alle andersdenkenden gezuiverd was. Iedereen zat vast, de rust keerde weer en de machthebbers waanden zich veilig in hun ivoren torens, totdat die wegzonken in het stinkende moeras waar ze op gebouwd waren.